Oresteia

De Griekse tragedie Oresteia (457v.Chr.) geldt als symbool voor het beginpunt van de Europese geschiedenis. Het is een van de oudst overgeleverde theaterteksten die wij tot onze cultuur rekenen en de enige trilogie die bewaard is gebleven. Samen met Sofokles en Euripides is Aischylos bepalend geweest voor de ontwikkeling van de tragedie in het Athene van de vijfde eeuw. Zijn stukken werden zo gewaardeerd, dat ze als enige voor heropvoering in aanmerking kwamen. Aan het eind van zijn leven schrijft hij de Oresteia. Het verhaal van het vervloekte geslacht van Atreus dat gedoemd is in een eindeloze keten van wraak ten onder te gaan Centraal staat Orestes, zoon van Klytaimestra en legeraanvoerder Agamemnon die de opdracht krijgt zijn moeder te doden. Een wraakactie omdat Klytaimestra zijn vader Agamemnon vermoordde. Agamemnon offerde namelijk hun dochter Iphigeneia aan de godin Artemis, zodat hij met het Griekse leger kon optrekken naar Troje. Op het moment dat Orestes de vadermoord gewroken heeft door zijn moeder om te brengen, wordt hij op zijn beurt achtervolgd door de Wraakgodinnen, waardoor de totale vernietiging dreigt. In woede ontstekend wanneer de moeder geschaad wordt, zijn deze godinnen in staat de mensheid met eindeloze plagen te slaan. Zover komt het echter niet. Aischylos biedt een uitweg om deze keten van wraak te doorbreken. In plaats van het geweld van de Wraakgodinnen te installeren en zo de trilogie inktzwart te beeindigen, laat hij Athena, godin van wijsheid en respect, oordelen over de schuldvraag van Orestes. Is vadermoord belangrijker dan moedermoord? Met andere woorden: mag de dood van de vader aan de moeder gewroken worden? Een onoplosbaar dilemma. Toch beslist zij ten voordele van Orestes en verklaart ze hem onschuldig, omdat ze weet dat de cultuur van vergelding uiteindelijk een heilloze weg is. Aischylos laat zijn trilogie echter ook niet met deze vaststelling eindigen. Na de vrijspraak van Orestes volgt er een laatste scène tussen de godin Athena en de godinnen van de Wraak. In een lange dialoog worden zij het eens dat het de wereld slechts goed kan vergaan wanneer er wederzijds respect heerst. Het kwaad dat de mens aan de ander verwijt moet hij ook in zichzelf erkennen. Zo zal hij altijd de weg van de redelijkheid kiezen, waardoor redeloze vergelding achterwege kan blijven. Waarmee Aischylos, in de beste traditie van de Griekse tragedie, ons oproept bescheiden te zijn en hybris, de overmoedigheid uitgaande van eigen superioriteit, achterwege te laten.

Première op 25 november 2006 in Amsterdam, 5 januari 2007 in NTGent schouwburg