Sarcastisch theater over de economie - door Thomas Peeters

NTGent maakt met Underground parodie op hebzuchtig financieel systeem
Nobelprijswinnares Elfriede Jelinek schreef de tekst
Lippens wijst iemand op scène. Een gemaskerde grijsaard staart een beetje verdwaasd van de rand van het podium de zaal in. Hij krijgt een kus van een mooi meisje. Iemand anders deelt aan de eerste rijen schoenen uit die onverwijld naar het podium worden gesmeten. Een sarcastische knipoog naar de beruchte aandeelhoudersvergadering van Fortis.
Regisseur Johan Simons (63) heeft samen met zijn NTGent en Theater Antigone iets onalledaags gedaan in theater: een voorstelling over economie gemaakt. Meer zelfs: over de financiële crisis. Simons: 'Het lijkt voor theater een heel koud thema maar het is een van de weinige thema's waar de structuur zelf tastbaar wordt. Meestal doe je in theater drama's
over liefde of de dood. Of wraakgeschiedenissen. Economie geeft me de gelegenheid de structuur waarin wij leven ter discussie te stellen. Het politieke systeem in dit het kapitalisme op zijn merites bekijken. Economie is razend interessant: hoe bepaalt ze het lot van mensen?' De Nederlander die aan zijn laatste seizoen bezig is in Gent schreef de tekst van het stuk niet zelf. 'Dat had ik nooit gekund' zegt hij. 'Underground is integraal gebaseerd op 'De contracten van de koopman' van de Oostenrijkse Nobelprijswinnares Elfriede Jelinek. Zij schreef de theatertekst een jaar geleden terwijl de crisis op globale schaal uitbrak. Ze baseerde haar tekst op het Oostenrijkse Meinl-schandaal. Meinl was ooit een gerespecteerde groep van koffie en voedingswarenhuizen maar is nu een bank met beleggingsfirma's in vastgoed en energie. Julius Meinl V, de laatste telg van het roemrijke zakengeslacht werd gearresteerd wegens grootschalige fraude, onverantwoord risicogedrag en op
lichting.

KLEINE BELEGGER
Eerste bedrijf
Dat Underground geen loflied op de markt is blijkt al uit de openingsscène. Een acteur verbrandt een briefje van honderd euro vervolgens gaat zijn portefeuille in de fik. Een sarcastische daad van een kleine belegger die zich bedrogen voelt. We hebben alles geïnvesteerd dat niet ons leven was maar ooit ons leven moest worden. Simons 'De kleine belegger heeft evenveel schuld aan deze crisis als de banken. De moraal wordt door de beurs bepaald schreef Joseph Roth Oostenrijks schrijver (red.) in de jaren 30. Het grote verschil met de crisis van de jaren 30 is dat het proletariaat toen niet op de beurs zat. Vandaag kunnen wij allemaal onze pensioenmiddelen beleggen in aandelen waarmee we hopen dat die aandelen omhoog gaan en we iets meer geld hebben als we met pensioen zijn. We treffen dus allemaal schuld aan deze
crisis. Jelinek neemt het op voor de zwakkeren tot zij zelf medeplichtig worden aan het systeem dat hen onderdrukt.
In het tweede deel is er een ommekeer en krijgen we het antwoord van de banken. De beenharde slogans en statements vliegen de toeschouwer die rechtstreeks als kleine aandeelhouder wordt aangesproken om de oren. De banken verbergen hun falen niet maar ze geven evenmin hun ongelijk toe. 'Wij houden van uw geld voor we het gezien hebben' orakelt iemand. Of 'Wie gauw gelooft is gauw bedrogen'. De kleine aandeelhouder is een idioot geweest om zo onzorgvuldig met zijn geld om te springen. Uw geld werkt nu voor ons roepen de bankenjongens en meisjes in koor. Logo's van Fortis en Dexia waaien voorbij. 'Aha hier is het', 'Alles in orde' 'We hebben de winst op zak', 'we hebben ook de vergoedingen voor de winst op zak' 'wij hebben uw geld tenslotte geleerd hoe het moet werken, daarvoor kon het dat niet, daarvoor kon het zijn krachten al
leen maar verkwisten maar nu pakt het de zaken flink aan, uw geld innerlijke tevredenheid iedereen die aan hetzelfde zeel
trekt om voldoende geld te hebben voor de bejaarden zieken en gehandicapten, daarvoor moeten we allemaal aan hetzelfde zeel trekken, dat leidt tot meer investeringen in de economie want geen winst betekent geen investeringen en betekent sterven niet streven betekent sterven dood dodendal wandelende stenen as betekent de wereld van gisteren en minder
jobs.' Underground is een gitzwarte komedie over de economie Sterke tekst overtuigend geacteerd alleen dramt Jelinek in het derde bedrijf iets te hard door over de puinhopen van het financieel bestel. Even zakt het geheel weg maar Simons regisseert het stuk in het vierde bedrijf verbluffend richting Grieks drama. Voor dit slot baseerde Jelinek zich op een waar gebeurde zaak in Oostenrijk. In mei 2008 vermoordde een 39 jarige bedrijfsleider zijn vrouw dochter en twee familieleden met een hakbijl. Hij was failliet en had het geld dat zijn familieleden hem hadden geleend slecht belegd. Valt die meedogenloze analyse van het kapitalisme en het financieel systeem niet een beetje raar nu het ergste van de crisis achter de rug is.

ZWART WIT
De werkelijkheid is minder zwart wit dan op toneel. Financiële instellingen lijken geleerd te hebben van hun excessen. In de Verenigde Staten en Frankrijk voeren de eerste banken kapitaalverhogingen door om het geld dat ze van de overheid kregen terug te betalen. De topman van de door de Amerikaanse regering geredde Bank of America ziet dit jaar af van zijn loon. 'Het is goed dat die man van Bank of America zijn loon inlevert maar hij zal wel ettelijke miljoenen op zijn bankrekening hebben
staan zeker zegt de Nederlandse regisseur. Ik word daar cynisch van en steeds meer mensen met mij. We zijn nog niet aan het einde van de miserie. De beurzen stijgen maar ook de werkloosheid neemt toe. Deze week DSB in Nederland: 2 000 jobs weg. De zoveelste bank die het verknalt. Nu is dit natuurlijk iets anders: er zijn daar heersfouten gemaakt maar in
waarneming van de man in de straat is een nieuwe klassenstrijd in de maak tussen de bank en hemzelf. Op een dag pikken mensen het écht niet meer. En wat dan? Het democratisch kapitalisme gaat uit van het recht van de sterkste. Het is geen hoog ontwikkeld systeem. Wij leven nog in de tijd van de Batavieren. We zijn niet meer in staat om in te grijpen omdat we opgesloten zitten in het systeem. We weten dat de auto slecht is voor het milieu maar we zijn niet in staat hem af te schaffen. We vervolgen bankiers niet strafrechtelijk terwijl het aanwijsbaar is dat ze dingen hebben gedaan die gewoon niet kloppen Het is niet juist dat je mensen hypotheken verkoopt terwijl je goed weet dat ze die dingen nooit kunnen betalen. Dat grenst aan het misdadige. Het klopt toch ook voor geen cent dat meer dan de helft van de mensen armoede lijdt in de wereld. Dan is er toch iets niet goed aan het systeem?'