interview Els Dottermans De Standaard

Voor het eerst in haar leven staat Els Dottermans écht op eigen benen. Ze vertrekt bij NTGent en gaat verder als freelance actrice. En als dochter zonder ouders ziet ze haar beide zonen ook bijna uit het nest fladderen.
'Lanoye, in 't vervolg speelt ge uwe brol zelf!' Dat zou Els Dottermans geroepen hebben na een loodzware generale repetitie van Ten oorlog, de legendarische marathon van de Blauwe Maandag Compagnie uit 1997. Twintig jaar later kan Tom Lanoye er smakelijk om lachen: hij vertelt de anekdote aan het begin van Solo ten oorlog, zijn monoloog waarmee hij nu toert.
Het typeert Els Dottermans: passioneel op de planken, maar ook daarnaast het hart op de tong en niet te beroerd om te reageren wanneer iets haar niet zint. Al dertig jaar is de van oorsprong Leuvense actrice de grande dame bij onze grote gezelschappen: eerst de Blauwe Maandag Compagnie, dan Toneelhuis en de laatste twaalf seizoenen bij NTGent. Maar na het tumultueuze vertrek van Johan Simons en de komst van Milo Rau als nieuwe artistieke directeur worden alle acteurscontracten bij NTGent vanaf juni 2018 gereset.

Zo wordt Els Dottermans (53) plots freelance actrice, en dat voor het eerst in haar leven. Kijk je er tegenop?
'Aanvankelijk wel. Laten we een kat een kat noemen: het zorgt misschien voor een meer onzekere toekomst en een onregelmatig inkomen. In die dertig jaar heb ik nog nooit een dag zonder werk gezeten. Dat is een luxepositie, ik besef het. Er is geen enkele jonge acteur die nu afstudeert en ergens een vast contract krijgt - laat staan voor zo'n lange tijd.'
'Maar stilaan zie ik het freelancen meer en meer zitten. Er gaan echt deuren open in mijn hoofd. Ik contacteer nu vaker collega's met ideeën en word zelf ook meer gebeld. Zalig.'
Zit jouw tijd bij NTGent erop? Of heb je nog plannen met Milo Rau?
'Ik heb een paar keer met hem gesproken. Milo lijkt me een erg ambitieuze, intelligente en ondernemende kerel. In het begin hield ik me nog op de vlakte. Want waarom zou hij in mij geïnteresseerd zijn? Ik ben maar een lid van het ensemble. Milo wil een tabula rasa - wat ik perfect begrijp vanuit zijn positie. Toen hij de ideeën voor zijn eerste producties besprak met de huidige acteursgroep, speelde ik hard to get. Ik dacht: ik ben een freelance actrice, laat ik nu eens zakelijk doen. Wat natuurlijk helemaal niet in mijn aard ligt. Ik gooi altijd meteen mijn hele hart op tafel.' (lacht)
'In september ben ik dan naar zijn stuk Five easy pieces gaan kijken op het Theaterfestival. Het was lang geleden dat ik nog zo'n indrukwekkend theater zag. Ik voelde meteen: dit is iets nieuws. Hier wil ik deel van uitmaken! Dus ben ik opnieuw gaan praten met Milo. Toen kwam hij met het idee om Mitleid te brengen, een tekst die hij vorig jaar in Duitsland schreef en opvoerde. Ik ga binnenkort een monoloog spelen die Milo regisseert: hoe leuk is dat?'
Dit voorjaar deed je voor het eerst een regie, bij het muziektheaterstuk 'Nerveuze vrouwen' van Te Gek. Is er een nieuwe regisseur opgestaan?
' Goh, regisseren is een groot woord. Ik zou zeggen: ik regelde eerder het verkeer. (lacht) Nerveuze vrouwen was een spannende, maar leuke ervaring. Ik was vooral blij dat ik omringd was door fijne en getalenteerde mensen: tekstschrijvers Hugo Matthysen en Gerda Dendooven en spelers Inge Paulussen, Ella Leyers, Tine Reymer en Eva De Roovere. Nerveuze vrouwen was een lucky strike,
waar ik zeker tevreden over ben. Maar ik weet niet of zelf regisseren voor herhaling vatbaar is. Ik voel me veiliger wanneer ik samen met anderen een stuk creëer, zoals nu met de acteurs van Toneelgroep Stan.'
Werken met Tg Stan is een lang gekoesterde droom die uitkomt.
'Ja. We kennen elkaar al sinds de jaren 80. Ik studeerde aan de Studio Herman Teirlinck, zij bij Dora van der Groen. Dat waren toen twee totaal verschillende werelden. Wij waren de vrolijke dansers en zangers, zij de acteurs die diep in zichzelf groeven. Maar met de jaren is het respect voor elkaar beginnen te groeien. Met Frank Vercruyssen en Damiaan De Schrijver heb ik nog lange tijd les
gegeven aan de Studio. En enkele jaren geleden kwamen Frank en ik elkaar tegen op de set van de tv-reeks Amateurs. Daar zijn de eerste plannen gesmeed voor Poquelin II, een avond met twee stukken van Molière: L'Avare en Le bourgeois gentilhomme.'
Zo beland jij, de actrice in handen van grote regisseurs, plots bij een collectief waarin alles samen moet worden beslist. Heeft dat niet vaak gebotst?
'Hun werkwijze verschilt dag en nacht met wat ik gewoon ben! Dit repetitieproces haalt me stevig uit mijn comfortzone. Werkelijk álles wordt samen beslist bij Tg Stan. Dat is mooi en inspirerend, maar soms ook inefficiënt en chaotisch. Dan zijn we bijvoorbeeld een tekst aan het repeteren en moet ik tegelijk mijn mening geven over kostuums of decor - terwijl ik daar meestal weinig meer over kan zeggen dan “mooi” of “mwa, ik weet het niet”.' (lacht)
'Ook nieuw voor mij: we blijven heel lang aan de repetitietafel, om alle nuances van de tekst goed te krijgen. Terwijl ik het als actrice gewoon ben om meteen de vloer op te gaan. Ik ben een heel lijfelijke speelster: ik moet een tekst echt in mijn lichaam hebben vooraleer ik hem kan brengen. Maar ik leer zoveel bij. Het soort toneel dat ik ken, speel ik al dertig jaar. Nu is het tijd voor iets anders. En als ik daarbij een blauwtje loop, wil ik dat gerust riskeren.'

Waarom ben je niet al eerder op je eigen benen gaan staan?
'Dat is mijn karakter zeker? Ik heb me vaak vol overgave gesmeten in de armen van grote regisseurs als Luk Perceval en Johan Simons. Visionaire kunstenaars, met wie ik prachtige voorstellingen heb mogen maken. Maar ook hevige figuren die erg graag de leiding namen. En dat is niet altijd van een leien dakje gelopen.'

'Ik was pas 22 toen ik Luk leerde kennen bij de Blauwe Maandag Compagnie. Dan beland je uiteraard snel in een meester-leerlingverhouding, zeker omdat we dan ook nog eens een relatie hadden. Luk was een héél strenge regisseur. Hij kon roepen, tieren en brullen. Niet alleen tegen mij, hoor. Even goed tegen Peter Van Den Begin of Gilda De Bal. We zijn allemaal wel eens huilend van
een repetitie naar huis gelopen.'
Heb je de heisa bij NTGent en het vertrek van Johan Simons ondertussen al verteerd?
'Ik ben nu nog altijd aan het rechtkrabbelen van die breuk. Het is alsof elke overgave telkens moet eindigen met ruzie en een heftig losscheuren. Dat zegt ook veel over mezelf, natuurlijk. Ik ben lange tijd niet alert genoeg geweest voor hoe een samenwerking met inspraak bij de Blauwe Maandag Compagnie en NTGent zo is kunnen verschuiven naar een soloslim van de artistieke leider. Dat verwijt ik mezelf soms: waarom heb ik zo lang alles for granted genomen en ben ik er niet eerder zelf uitgestapt?'
Stervensbegeleider
Vorig jaar was er niet alleen het conflict bij NTGent. Met de dood van haar moeder kreeg Dottermans op persoonlijk vlak een nog veel zwaarder verlies te verwerken. 'Ik voel nu nog steeds de naweeën van wat er in 2016 allemaal gebeurd is. Ik ben altijd blijven doorwerken. Soms ging dat ook niet anders. Maar voor je geestelijke gezondheid is zoiets niet goed. Je krijgt gegarandeerd een
weerbots. Terwijl: een mens die doodgaat, verdient stilte en tijd. Daar heb ik misschien niet genoeg ruimte voor gemaakt. Op het toneel kan ik groots lijden. Maar als ik in het dagelijkse leven verdriet heb, word ik heel stil en klein.'
'Mijn moeder is vorig jaar overleden na een zwaar getekend leven: mijn ouders zijn gescheiden in 1986 en in 1992 is mijn broer uit het leven gestapt. Twee keer zo'n verdriet, dat is mijn moeder niet te boven gekomen. Het gevecht met de alcohol begon. Een lange lijdensweg van psychiatrische opnames en hervallen, die eindigde in een rusthuis. Ook mijn vader is te vroeg overleden. Mijn beide
ouders waren prachtige mensen, maar verdriet en drank hebben hen de das omgedaan. Dat was voor mij en mijn zussen echt niet gemakkelijk.'
Denk je soms: nu is het tijd om mijn eigen familieverhaal te vertellen op een podium?
'Warre Borgmans heeft me daar al over aangesproken: “Els, wat gij allemaal in uw leven hebt meegemaakt ... Ge moet dat vertellen: oprecht, ruw en zonder sentimentaliteit!” Misschien dat ik het ooit wel doe. Maar nu voel ik nog te weinig afstand tegenover wat er is gebeurd. Mijn ouders zijn te beschadigd dood gegaan. Eerst moeten ze in mijn hoofd opnieuw de mooie mensen worden die ze waren. Zodat ik ons verhaal kan starten bij het echte begin. En niet bij de beschadiging.'
Je lijkt de laatste tijd steeds meer sociaalmedische thema's op te zoeken. In 'Nerveuze vrouwen' ging het over psychoses, in 'Tytgat
chocolat' speelde je met acteurs met het syndroom van Down en binnenkort ben je ook te zien in 'Gevoel voor tumor', een tv-reeks
over kanker.

'Dat soort projecten trekt me inderdaad aan. Niet toevallig omdat ik rondom mij al zo vaak geconfronteerd ben met zwaar lijden, denk ik. Ik word ook telkens gevraagd voor dat soort zorgende moederrollen. Mijn personages krijgen altijd moeilijk opvoedbare of zieke kinderen, zoals in de film Dennis van Rita (Dottermans heeft daarin een mentaal gehandicapte zoon, gespeeld door Matthias Schoenaerts, red.).'
'Maar goed: dat is plezieriger dan de gelukkige vrouw spelen. Niets boven een fijne portie drama. Het niet normale intrigeert mij ongelooflijk hard. In theater zit dat sowieso al. Je ziet nooit normale mensen op het toneel. In alle rollen zit wel iets afwijkends.'
Zie je jezelf ooit stoppen met acteren?
'Nee. Er zal altijd wel een project zijn dat ik de moeite waard vind. En ik hoop dat mijn collega's tot het einde zullen zeggen: “Kom, we gaan die Els nog eens uit haar kamer halen”. (lacht) Al droom ik er ook van om nog eens iets totaal anders in mijn leven te doen. Iets met mijn handen bijvoorbeeld, zoals schilderen. Of praten met mensen die doodgaan, dat lijkt me heel boeiend én waardevol.
Stervensbegeleider worden is iets wat me bezighoudt.'
Je bent al twintig jaar samen met acteur Han Kerckhoffs. Wat is het geheim van jullie relatie?
'De combinatie Hollands-Vlaams, zeker? (lacht) Want twee acteurs samen, dat is geen garantie op een goed huwelijk. Ik denk dat Han en ik erg verschillende mensen zijn. Ik ben niet zo'n typische Vlaamse en hij is ook geen typische Hollander. Daarin komen we dus al dicht bij elkaar in de buurt. Han is nogal een loner, hij is graag op zichzelf. Ik ben meer een sociaal dier. Dat compenseert goed. Wat ook helpt, is dat Han een heel goede vader is. Hij is ontzettend kalm met onze twee zonen, terwijl ik nogal snel op hun kap zit. Zeker als het over studeren gaat.'
Waarom?
'Ik heb dat van thuis zo meegekregen. Mijn ouders hadden het financieel niet breed. Zeker mijn vader hamerde erop dat zijn kinderen goed moesten studeren. Zelf heb ik Grieks-Latijnse gevolgd. Achteraf besefte ik dat ik dat alleen maar deed om hem een plezier te doen. Wanneer ik nu weer eens op de kinderen vit, zegt Han: “Denk je nu echt dat ze beter gaan studeren als je tien keer per dag tegen hen roept?” Mijn obsessie voor studeren is zelfs stilaan een grap geworden in ons gezin. Dan zwaaien mijn zonen met hun schoolboeken en roepen ze: “Hé mama, we zijn aan het blokken, zie je het?”' (lacht)

Sam en Theu zijn 20 en 18. Binnenkort hebben jij en Han het huis weer voor jullie alleen.
'Ja. Maar daar kijk ik niet erg naar uit, om eerlijk te zijn. Het is net zo gezellig met ons vieren samen! Ik vind het ook nog wat te vroeg om hen nu al te laten gaan. Onze twee zonen hebben hun gevecht met ons humaniorasysteem gevoerd. Sam heeft nu een jaar afgedwongen om te reizen en uit te zoeken wat hij graag wil doen in het leven. Dat vind ik erg slim van hem. Theu zit in het laatste middelbaar. Hem moeten we eerst nog door zijn schoolmoeheid sleuren.'
'Ik zie het meer en meer rondom mij: het huidige schoolsysteem werkt écht niet meer voor veel tienerjongens. Ze kunnen zich niet langer motiveren om te luisteren naar iemand die voor de klas staat en hen uitlegt wat ze allemaal moeten kennen. Kijk: honderd jaar geleden bestonden er nog geen telefoons en reden we met paard en kar. Nu hebben we smartphones en elektrische auto's.
Maar ons schoolsysteem? Dat is - op wat opsmuk na - niet meegegroeid. Dat moet snel veranderen. Als we het onderwijs niet gauw participatiever maken, gaan we onderweg heel wat jongens verliezen, vrees ik.'
Komen jouw zonen kijken als je speelt? Vinden ze het boeiend wat hun moeder doet?
'Nee, helaas niet. Ik speel niet echt in stukken waar ze hun vrienden mee naartoe willen nemen - behalve de muziekvoorstellingen misschien. Ook in de uitgebreide bibliotheek van mijn man zijn ze niet echt geïnteresseerd. “ Where did we go wrong?”, grappen Han en ik soms. (lacht) Ik geloof er wel in dat kinderen zich vormen door zich af te zetten tegen hun ouders. Mijn zonen zullen wel op hun pootjes terechtkomen. Ik moet alleen nog leren los te laten.'
'Poquelin II': première op 9/11 in Toneelhuis, daarna op tournee.

Filip Tielens - De Standaard 4/11/17

Gerelateerde producties

Productie Datum
Poquelin II 09|11|17 » 22|12|17 meer info
Datum:
9 november 2017