Tm174 Milo Rau

De Tijd interviewt Milo Rau: 'Ik haal energie uit mijn naïviteit'

| 7 January 2019
​Milo Rau was het voorbije jaar de meest besproken en omstreden theatermaker in Vlaanderen en zelfs in Europa. Een gesprek met de NTGent- directeur over provocatie als strategie, de maatschappelijke rol van theater en het verband tussen klimaatverandering en migratie.

De Britse zakenkrant Financial Times wijdde een groot artikel aan hem. De titel: Milo Rau's plan for European theatre. The New York Times stuurde een reporter naar het Sint-Baafsplein, waar het kloppend hart van NTGent ligt: 'Is Milo Rau really the most controversial director in theatre?'. De Amerikaanse krant riep 'La reprise', een intens toneelstuk in zijn regie over een homomoord in Luik, uit tot een van de beste tien theaterstukken van het jaar. Om maar te zeggen: niemand uit de Europese theaterscene ging in 2018 vaker over de tong dan de Zwitserse directeur van het Gents stadstheater. Hoelang was dát geleden voor een Vlaams theaterhuis?

Milo Rau, 41 en bezig aan zijn eerste volwaardige seizoen in Gent, flirt inderdaad graag met controverse. Hij maakte theater met kinderen over Marc Dutroux, organiseerde een fictief oorlogstribunaal over mensenrechten in Congo en hij mag Rusland niet meer in sinds hij een kritisch stuk maakte over de artistieke vrijheid onder Vladimir Poetin.

Begin dit jaar leidde een castingoproep voor zijn toneelstuk over het Lam Gods van de gebroeders van Eyck tot grote beroering. Het gezelschap zocht een moderne versie van de kruisvaarders. Het zoekertje met de tekst 'Vecht u voor uw overtuiging? Voor God? Vocht u voor IS, voor andere religies?' draaide verkeerd uit. NTGent had de suggestie gewekt dat het met teruggekeerde IS-strijders wilde samenwerken, en dat was voor heel wat politici een brug te ver. Zo'n vaart liep het niet. Er stond uiteindelijk geen Syriëstrijder op het podium, wel een moeder die haar zoon verloor die naar Syrië was vertrokken in naam van de islam. De regisseur kijkt met gemengde gevoelens terug op de rel, zegt hij. 'Ik zou het zeker niet meer doen, maar ik begrijp wel waarom ik het heb gedaan.'

Hoe bedoelt u?

Milo Rau: 'De formulering in de oproep was ongelukkig, en de timing helemaal fout. De terreuraanslagen in Brussel en Zaventem waren nog te vers. Ik heb het collectieve trauma daarvan onderschat. Maar het artistieke idee erachter blijft verdedigbaar. Ik wilde de personages van het Lam Gods actualiseren en tot leven wekken. Voor de kruisvaarders kom je dan automatisch uit bij Syriëstrijders, toch? Het blijft, in mijn hoofd, een logische parallel. Ik ben blij dat we in het stuk de moeder hadden van een religieuze strijder die in Syrië is gestorven. Want ook haar trauma is dat van de hele Belgische samenleving.'

De toon van de oproep was provocatief.

Rau: 'Akkoord. Het was simplistisch.'

Ziet u provocatie als een bewuste strategie?

Rau: (knikt) 'Mijn theaterwerk zoekt het debat op. Kritiek is interessant. Provocatie lokt kritiek uit, maakt deel uit van de dramaturgie van een voorstelling. Alleen heb je zelden het schandaal dat je verwacht. Toen we een zwarte Eva op de affiche van Lam Gods zetten, verwachtte ik een schandaal. Maar de reacties bleven uit. In de plaats daarvan ging het over kinderen die naar een vrijend koppel zaten te kijken. Dat had ik niet verwacht, net zoals de oproep voor IS-strijders me oprecht onschuldig leek.'

'Ik heb ooit een voorstelling over IS-strijders gemaakt ('The Civil Wars', red.) waarin ik de acteurs over hun eigen jeugd liet praten. Toen luidde de kritiek net dat het jammer was dat er geen IS-strijders op het podium stonden. Mijn volgende voorstelling wordt een hedendaagse enscenering van de Griekse tragedie 'Oresteia' in de vernielde Iraakse stad Mosoel. We gaan spelen voor een gebouw dat door IS werd gebruikt om homo's van het dak te gooien. Twee mannelijke acteurs zullen elkaar kussen in dat stuk. Opnieuw een bewuste provocatie waarmee ik discussie wil losweken. Maar voor hetzelfde geld neemt niemand er aanstoot aan.'

U bent al meermaals bedreigd. Is dat het allemaal waard?

Rau: 'Asshole, you should die, burn in hell: ik kan zulke haatmails en comments op het internet intussen plaatsen. Ze komen van mensen die elke dag drie van die chagrijnige mails sturen en vijf boze lezersreacties achterlaten op nieuwssites. Is het niet naar mij, dan naar een politicus of een tv-beroemdheid. Maar ik ben nooit fysiek bedreigd. (denkt na) Enfin, op twee of drie uitzonderingen na. In Rusland en Congo, there were some moments. Dat is natuurlijk niet leuk, maar ik neem het erbij omdat ik geloof in wat ik doe.'

Is theater voor u een middel om aan politiek te doen, om de geesten te beïnvloeden?

Rau: 'Het theater is een van de laatste plekken waar dat nog kan. Mensen zeggen twee uur lang 'stop!' tegen de voorbijrazende wereld. Ze stappen een zaal binnen, schakelen hun telefoon uit, houden hun mond en kijken en luisteren naar wat anderen doen of zeggen. Ik grijp dat moment om iets te vertellen dat hun blik op de wereld kan veranderen.'

Cultuurfilosoof Frank Vande Veire noemde u naïef in Knack: 'Theater gaat echt de wereld niet veranderen.'

Rau: 'Misschien is hij een depressieve oude man voor wie het theater nooit op die manier gewerkt heeft? Mijn film 'The Congo Tribunal' heeft geleid tot het ontslag van Congolese ministers. (denkt na) Voor mijn part vindt men mij naïef. Ik haal veel energie uit mijn naïviteit. Toen Malevich zijn zwart vierkant schilderde, zei hij: dit is het einde van de schilderkunst. Dat was ook naïef van hem, maar het zette wel aan tot reflectie. Zo werkt kunst. Een groep mensen maakt iets waarvan ze hoopt dat het de moeite waard is en andere mensen nieuwe inzichten verschaft.'

Wat heeft uw toneelstuk 'Lam Gods' veranderd in Gent?

Rau: ''Lam Gods' is een politiek stuk omdat het over solidariteit gaat. We tonen een maatschappij zoals die er volgens ons uitziet in 2018. Het was een uitgestoken hand naar alle Gentenaars, ook naar wie meent dat theater niets voor hem of haar is. Door gewone burgers uit alle milieus op scène te zetten en hun familie en vrienden uit te nodigen braken we met het klassieke theaterpubliek. Dat was nodig, mensen hadden hier lang genoeg gekeken op dezelfde twaalf acteurs die dezelfde stukken speelden.'

Wat verwacht u van de nieuwe liberale burgemeester Mathias De Clercq? Hebt u hem al ontmoet?

Rau: 'Ik heb hem hier nog niet gezien, nee. Maar hij is altijd welkom. Hoewel ik altijd op linkse partijen heb gestemd, heb ik niets tegen liberalen. Wel tegen het neoliberalisme, maar ik heb de indruk dat die stroming aan het verdwijnen is bij de meeste liberale partijen in Europa. Over het algemeen grijpen ze terug naar hun klassieke waarden.'

'Je zou trouwens kunnen zeggen dat ik met NTGent een vrij liberale koers volg. Het is geen underground hipsterplek waar we de middelvinger naar het gewone volk opsteken. Iedereen is welkom. We doen ook stevig aan global branding en selling, willen overal in Europa aanwezig zijn. (lacht) We zijn dus redelijk - hoe zeg je dat? - consumer-based. Dat zou de nieuwe burgemeester als muziek in de oren moeten klinken.'

Wat zullen we binnen tien jaar onthouden uit 2018?

Rau: 'De tegenstelling tussen links en rechts is helemaal terug. 2017 was het jaar waarin Donald Trump ons deed geloven dat hij een uitzondering was toen hij zich terugtrok uit het klimaatakkoord. Dit jaar is gebleken dat hij niet alleen staat, want ook andere vlagvoerders van de internationale politieke elite zeiden zelfzuchtig tegen de mensen: 'Fuck the planet, na ons de zondvloed. Het interesseert ons niet.''

'Mensen pikken die houding niet meer. Ze zijn terecht boos op hun leiders en kwamen dit jaar massaal op straat voor het klimaat. Op datzelfde ogenblik debatteerden onze politici over een akkoord dat migratie beter moet organiseren (doelt op het VN-Migratiepact, red.). Dat is een belangrijke discussie. Alleen blijft men halsstarrig voorbijgaan aan het feit dat veel mensen hun land net ontvluchten voor de verwoestende gevolgen van de klimaatverandering. Waarom willen onze politici het verband niet inzien? Komt het hen slecht uit?'

Bio

Milo Rau (41) werd geboren in Bern, Zwitserland. Hij studeerde sociologie en Germaanse en Romaanse talen in Parijs, Zürich en Berlijn. Rau is artistiek directeur van het NTGent. In 2018 baarden twee van zijn voorstellingen veel opzien in België en daarbuiten: 'La reprise' en 'Lam Gods'.

- Thomas Peeters, De Tijd, 2 januari 2019