119

De waarheid is een gedeelde waarheid - Introductie op De Staat van de Waarheid door Lara Staal

| 16 november 2018
​De Staat van de Waarheid is het eerste deel van een vijfdelige serie waarin we waarheid, geloof, schoonheid, trots en rechtvaardigheid onderzoeken. De serie bestaat uit performatieve conferenties. Vanuit een grote interesse in het samenbrengen van realiteit en fictie, creëren we bijeenkomsten waarin het artistieke en de politiek hand in hand gaan.

De sprekers die we uitnodigen (woordkunstenaars, academici, experts, ervaringsdeskundigen etc) brengen de realiteit binnen. Ze representeren niets anders dan zichzelf. Ze vertegenwoordigen hun eigen standpunten en overtuigingen. Tegelijkertijd doen zij dit in een theater, een ruimte gereserveerd voor de verbeelding, voor het zoeken naar mogelijke andere realiteiten.

Iedere performatieve conferentie vindt plaats in een scenografie ontwikkeld door Grischa Runge. Samen zoeken we naar het vormgeven van spreekruimtes die balanceren tussen het theater en de werkelijkheid. We zijn niet geïnteresseerd in het illustreren van een fictieve ruimte, maar willen de live bijeenkomst tussen sprekers en publiek benadrukken. Tegelijkertijd willen we naast het hier en nu de focus op ‘het mogelijke’ richten: het theater als een prikkelende ruimte die ons uitdaagt nieuwe horizonnen te verkennen. Via het woord verkennen we zo niet alleen de actualiteit maar ook de mogelijke toekomst.

Debat vs. theater
Als we debatten bijwonen lijkt het alsof we naar de werkelijkheid kijken, naar mensen die discussiëren vanuit hun eigen positie en overtuigingen. Tegelijkertijd is er altijd sprake van een performance. Zodra we spreken, geven we vorm aan onze gedachten en doen we dat op performatieve wijze. We kiezen bepaalde woorden, we spreken in een bepaald ritme en afwisselend volume, we maken gebruik van handgebaren en expressie enzovoort. Zo bezien, ligt dat niet zo ver af van het werk van de acteur. Er is vooral sprake van een andere afspraak. In het theater geldt de code ‘dit is niet echt’, terwijl in een debat of conferentie juist het omgekeerde geldt. Ik ben geïnteresseerd in het naast elkaar laten bestaan van deze twee elementen en de wederzijdse beïnvloeding: enerzijds het presenteren en delen van je standpunten en anderzijds de vormgeving daarvan.
Er bestaat namelijk een directe relatie tussen wat is en wat zou kunnen zijn. We gaan er vaak vanuit – en dat wordt ons ook dagelijks duidelijk gemaakt – dat de werkelijkheid op een bepaalde manier verloopt en dat we daar niet zoveel invloed op hebben. Sinds Margaret Thatcher’s beroemde quote ‘There is no alternative’, lijken we terecht te zijn gekomen in een permanente campagne die ons wil doen geloven dat we in het best mogelijke systeem leven. Alternatieven lijken onmogelijk wat een impasse met zich meebrengt en een breed gedeeld gevoel van machteloosheid creëert. Maar daarmee vergeten we hoe werkelijkheden de hele dag geproduceerd, gemodificeerd en verbeeld worden. Als Trump spreekt van een ‘vluchtelingenkaravaan’ is dat iets anders dan een groep migranten op zoek naar asiel en veiligheid. Als Thierry Baudet zegt dat klimaatverandering een hoax is, bestaat er plots de mogelijkheid de opwarming van de aarde als een leugen te beschouwen. Op moment dat Geert Wilders spreekt van ‘kopvoddentax’ ontstaat er een nieuw vocabulaire voor het woord ‘hoofddoek’. Taal is niet neutraal. Ze is performatief. En terwijl we haar gebruiken, framen we de actualiteit en creëren we nieuwe werkelijkheden. 
We vergeten hoe werkelijkheden de hele dag 
geproduceerd, gemodificeerd en verbeeld worden.
Naast conservatieve strategieën die de nadruk leggen op vijandbeelden en de dreiging die van de toekomst uitgaat, zijn er uiteraard ook progressieve manieren om de werkelijkheid vorm te geven. Leuzen als ‘Yes we can!’ en ‘Wir schaffen das’ hebben de nadruk gelegd op de potentie van samenwerking en idealisme in plaats van op de onmacht. Ik geloof in de invloed die taal heeft in het vormgeven van alternatieve werkelijkheden en werk daarom graag samen met journalisten, advocaten, politici en schrijvers. Zij Ze delen met het theater en met woordkunstenaars een bewustzijn over de kracht van taal en hun stemmen kunnen fungeert fungeren als gidsen in de zoektocht naar een rechtvaardigere samenleving.

Het belang van een gedeelde waarheid
Het idee dat taal de werkelijkheid bepaalt, is uiteraard niet nieuw. Met het postmodernisme hebben we geleerd dat er nooit sprake is van één waarheid. Afhankelijk van wie spreekt en vanuit welke positie, wordt de nadruk op bepaalde stemmen gelegd en niet op anderen. Wat we als onze geschiedenis beschouwen is bepaald door hen die de macht hebben om die geschiedenis vast te leggen. Er is geen sprake van dé geschiedenis maar alleen van een geschiedenis. En het is van groot belang dat we actief op zoek gaan naar de perspectieven die tot nu toe te veel buiten beschouwing zijn gebleven. De actuele aanhoudende roep om dekolonisering toont aan dat wat we als ‘waar’ beschouwen grotendeels door machtsfactoren wordt bepaald. Het is daarom cruciaal dat we de werkelijkheden van hen die zelden aan het woord zijn, blijven opzoeken en uitvergroten.
Het is cruciaal dat we de werkelijkheden van hen die zelden
 aan het woord zijn, blijven opzoeken en uitvergroten.
Dat de waarheid niet vast staat en afhankelijk is van wie het woord heeft en de kennis die iemand heeft, kan het begrip volledig ondermijnen. Toch bepleit ik voor het omgekeerde: omdat de waarheid fragiel is en de zoektocht ernaar beïnvloed wordt door allerlei factoren, mogen we de claim op waarheid nooit laten varen. In plaats van af te glijden naar de totale relativering en het idee dat ieder zijn eigen waarheid heeft, moeten we blijven opkomen voor waarheden die algemeen aanvaard moeten worden. Gedeelde waarheden in plaats van het individualistisch credo: iedereen zijn eigen mening. Die verantwoordelijkheid is groot en geen lichtzinnige taak in een wereld die gedomineerd wordt door grootschalige campagnes, een voortdurende vermenging tussen informatie en reclame, populistische politiek en alternatieve feiten.

De waarheid is concreet
Op 24 juli 1934 schrijft filosoof en cultuurcriticus Walter Benjamin in zijn dagboek dat hij in de werkkamer van toneelschrijver en dichter Bertolt Brecht tijdens zijn ballingschap in Denemarken deze  volgende zin geschilderd staatvond: De waarheid is concreet. Het vormde Brechts leidmotief tijdens bij het schrijven en. Het legt de nadruk op waarheid als iets dat niet abstract of dubbelzinnig is maar erom vraagt erkend te worden en ernaar te handelen. Dat vereist moed, want in een geglobaliseerde wereld gedomineerd door kapitalisme en klimaatverandering, zijn we zijn er zeer goed in geworden onze ogen te sluiten voor waarheden die ons niet uitkomen.  
In ben zeer verheugd u onze zes sprekers voor te stellen. Allen strijden zij op hun manier voor de waarheid: als journalist of advocaat voor het beschermen van zorgvuldige waarheidsprocedures, als klimaatactivist of politicus voor het deconstrueren van heersende mythes en het uit de schaduw trekken van de werkelijkheid. En juist omdat waarheden niet eeuwig vaststaan en niet hetzelfde zijn in iedere tijd en culturele context, is het van groot belang dat we er blijvend met elkaar over in gesprek gaan. Omdat de verantwoordelijkheid voor het zoeken naar een gedeelde waarheid waarnaar we als samenleving willen handelen nooit  voorbij gaat en we telkens opnieuw onze waarden opnieuw tegen het licht zullen moeten houden.

- Lara Staal, 16-11-2018