Jacob Lenz, Georg Büchner, Joseph Guislain en Johan Leysen.

| 29 January 2019
Naar aanleiding van de voorstelling Lenz, houden Patrick Allegaert en Bart Marius van het Museum Dr. Guislain (Gent) een inleiding en nagesprek over waanzin, wetenschap en kunst.

Johan Leysen speelt Lenz van Georg Büchner. De tekst werd na de zeer vroege dood van de auteur (1813-1837) postuum uitgegeven. De roman gaat over de historische figuur Jacob Lenz (1751-1792), vertegenwoordiger van de Sturm und Drang. Deze stroming in de Duitse literatuur zet zich af tegen de al te rationele  benadering van mens en samenleving  door de Verlichting: de Sturm und Drangers zetten het gevoelsleven centraal. Men wil het leven van ‘echte’ mensen vertellen. Het scheppend ‘genie’ is de bron van de ware kunst.

Büchner is gegrepen door de fragiliteit van de ‘echte mens’ Lenz, die meer en meer geteisterd wordt door hevige aanvallen van waanzin.

Lenz zoekt de piëtistische dominee Johann Oberlin op. Deze is bekend om zijn menslievendheid en helderziendheid. Maar na achttien dagen verblijf in de Vogezen durft Oberlin zijn gast niet langer aan. De wanen en de twee zelfmoordpogingen zetten de geestelijke er toen aan om Lenz gedwongen weg te laten brengen naar Straatsburg. Hij schrijft er wel een dagboekachtig verslag over dat Büchner op een bijzondere wijze inspireert voor zijn roman Lenz. In een brief heeft hij het over ‘verwante zielstoestanden’: het maakt het aannemelijk dat er een sterke empathie is bij Büchner over het lot van Lenz.

De niet afgewerkte roman is een vroege poging om de waanzin ‘van binnen uit’ te beschrijven. Dit wordt nu meer als ‘gewoon’  gezien, met name de subjectieve ervaring van een persoon in een psychose ‘aan het woord te laten’, maar het  is dan ronduit nooit gezien en eigenlijk revolutionair. Lange tijd werden wanen gezien als ‘tekens des duivels’, die best met alle mogelijke minder harde en harde ‘tussenkomsten’  in de kiem werden gesmoord.

Lange tijd werden wanen gezien als ‘tekens des duivels’, die best met alle mogelijke minder harde en harde ‘tussenkomsten’ in de kiem werden gesmoord.

Büchner, die een opleiding in ‘medische wetenschappen’ volgt, kiest resoluut voor beschrijving, begrip en ‘zachtheid’ in het omgaan met geesteszieke personen. De auteur is hierdoor op één lijn met een nieuwe benadering van geestesziekte: de moral treatment. Deze ‘behandeling’ staat voor een reactie op de bruutheid waarmee krankzinnigen soms jarenlang werden opgesloten. “Was het wel zo vanzelfsprekend om mensen die hun verstand kwijt waren als beesten te beschouwen? Zou een wat humanere aanpak geen beter begrip kunnen opleveren om zo de krankzinnige geest terug te voeren naar het pad van de rede, zo suggereert  Ranne Hovius in haar overzichtswerk over psychiatrie en literatuur De eenzaamheid van de waanzin. Tweehonderd jaar psychiatrie in romans en verhalen (2013). Het is een bijzonder mooie samenloop van omstandigheden dat in Gent Joseph Guislain deze ‘morele behandeling’ voor ons land zal uitwerken en meteen concreet vorm geven in het naar hem genoemde Hospice Guislain, waar nu het Guislainmuseum is in ondergebracht.

Er zijn nog meer interessante verbanden tussen Buchners tekst en de geschiedenis van de psychiatrie. Zo wordt de Zwiterse dominee Johann Kaspar Lavater, geciteerd in de tekst: hij had grote invloed op de individuele benadering van geesteszieken. Er is ook een merkwaardige lijn met Goethe: Lenz zelf had een wat vreemde ervaring met Goethe en zijn omgeving: was dit een trigger voor zijn waanzin?  En wat dacht Goethe over waanzin? Zestig jaar na de publicatie van de tekst van Büchner zal Emil Kraepelin, de vader van de Duitse psychiatrie, ‘demenetia precox’ beschrijvern als een zelfstandige ziekte. Hij verwijst in zijn leerboek over Psychiatrie. Lehrbuch für Studierende und Artze uit 1883 naar het Lenz-verhaal van Büchner die hij een ‘geniale beschrijving’ van de ziekte noemt.

Johan Leysen was al tijdens zijn opleiding gefascineerd door de tekst van Georg Büchner. Hij wilde het op theater brengen, wat hij nu, na een Franse tournee, ook bij ons doet.

Voor ons is het inleiden van dit stuk een bijzonder attractieve opgave: veel lijnen komen samen. Nieuwe opvattingen  over geestesziekte begin negentiende eeuw beïnvloeden zowel Büchner als Guislain. Het heeft zijn invloed zowel op de wereld van kunst en theater als op de ‘geboorte van de psychiatrie’. Het zit ook volop schatplichtig aan de romantiek: de grote betekenis van de natuur zowel in de beschrijving van de mens en zijn geesttoestand als in de benadering van geesteszieke personen wordt volop onder de aandacht gebracht. En boven alles: het is bijzonder actueel!

Daarover willen wij graag een inleiding geven naar aanleiding van Buchners’ Lenz door Johan Leysen. Inleiding op 7 en 8/02, nagesprek op 7/02.

Patrick Allegaert en Bart Marius

Museum Dr. Guislain, Gent