Het geluid van blote voeten op de toneelvloer

“Een dame blanche. Watergevechten. Laat mogen  opblijven en dan tv kijken. Het woord ‘schoon’.  Dingen met strepen. Achtbanen. Struikelende mensen. De geur van oude boeken. Andre Agassi. Donkey Kong. Dingen verbranden. Zo hard lachen dat er melk uit uw neus spuit. Het goed maken na een ruzie. Ik hing het huis vol met post-its, plakte ze overal. Aan haar spiegel kleefde: Puppy’s. Op de waterkoker: Marlon Brando. En op haar bed: Bed. Mensen vroegen of ze de lijst mochten lezen, iets mochten toevoegen, hem mochten kopiëren. Overal kwamen krabbels in handschriften bij, in allerlei kleuren, uitroeptekens, er werden dingen onderstreept, sterretjes, voetnoten, aanvullingen, tekeningetjes en zelfs een paar grafiekjes.” 

--- Uit: Alle schone dingen (geschreven door Duncan Macmillan, vertaald door Sanne Parlevliet)

Nu ik mijn laptop dichtklap, nu valt het me pas op. Buiten ontvouwt de stad zich als een postkaart. Blauwe zwaailichten doen de middeleeuwse gevels pulseren. Een ambulance. “Alles van waarde is weerloos,” aldus Lucebert. Ik denk aan het project waarmee ik bezig was. De droom die op de tast een voedingsbodem zoekt om te ontkiemen. We lopen ons te pletter op de kloof tussen ideaal en werkelijkheid, maar we doen ons stinkende best.  

“We kunnen op allerlei manieren omgaan met de rampspoed waaraan geen mens ontkomt: tieren of wanhopen, schreeuwen of jammeren, mokken of huilen”, zegt Alain de Botton in zijn boek. De vele gezichten van de melancholie. “Maar de misère en onvolkomenheid die ons teisteren kunnen we misschien het best het hoofd bieden met een emotie waarover in de jachtige moderne wereld nog altijd te weinig gesproken wordt: melancholie.”  

Doorgaans plaatsen we melancholie tegenover rouw: het vastzitten in een verlies tegenover de succesvolle aanvaarding ervan. Melancholie wordt op die manier inferieur, een ziekte zonder genezing. Het niet kunnen omgaan met verlies en verdriet. Het niet kunnen aanvaarden van de onvolmaaktheid van de wereld. Rouwen om de droom die je ontglipt zodra je de ogen opent. 

Nu de controlearts mijn dossier bijwerkt, nu valt het me pas op. De namaakplant op het bureau heeft hier en daar van die bruine blaadjes. Volmaakte onvolmaaktheid. Een bemoedigend gebaar van een moedige medewerker voor de onvolkomen, onvolmaakbare mens. Of een gemene streek van het neoliberalisme (dixit links) of het postmodernisme (dixit rechts) dat zelfs met onze kwetsbaarheid te koop loopt.  

We zijn allemaal een kind van de verlichting, het vooruitgangsoptimisme, de maakbaarheid van de mens. Melancholie is een onproductieve emotie. Maar het is net dat streven naar productiviteit dat ons nu klem zet. Volgens sommigen zijn niet alle mensen productief genoeg, anderen komen in opstand tegen het denken in termen van succes. Onderwijs als investering, ziekte als error, goede literatuur als best-seller, de ander als influencer… No more! De melancholicus laat de droefheid toe, in al haar onproductiviteit, en omarmt daarmee de falende mens. 

Melancholie heeft ook een sociale dimensie. “Voor mannen had melancholie vaak een verheven status: een teken van genialiteit, reflectie, kunstzinnigheid”, zegt Ferenc Balcaen, die dit seizoen voor NTGent Please, Open the Curtains maakt. “Maar voor vrouwen en queers werd een soortgelijke ervaring consequent gereduceerd tot pathologie. Hun verdriet werd ‘hysterie’, hun eenzaamheid ‘neurose’.” Balcaen haalt Judith Butler aan die betoogde dat verdriet op die manier sociaal onzichtbaar wordt gemaakt en zich daardoor naar binnen keert. Een maatschappelijk onbehagen wordt een individueel probleem. De individuele worsteling een diagnose. Nu de sociale zekerheid onder druk staat, wordt de diagnose een verantwoordelijkheid.  

Hoe gaan we daar als samenleving mee om? Co-artistiek leider Barbara Raes stelt die vraag al langer. Met Beyond the Spoken vond ze op het kruispunt van rituelen en kunst een helende ruimte. Toen ze samen met Yves Degryse aantrad als artistieke leiding, werd het haar missie om die helende werking van rituelen — gericht op een individuele ervaring — open te plooien naar een breed publiek. Het ombuigen van individuele ‘veerkracht’ naar wat cultuurjournalist Wouter Hillaert ‘weerkracht’ noemt: de sociale vorm ervan die hij vond in de versmelting van ‘veerkracht’ en ‘weerstand’. ‘Rest is resistance ’ klonk het op vrouwendag dit jaar. Sociale melancholie!  

Terug naar Alain de Botton: “Omdat melancholie gebaseerd is op het besef dat alles onvolmaakt is, op de eeuwige kloof tussen ideaal en werkelijkheid, zijn melancholici bijzonder ontvankelijk voor de eilandjes van schoonheid en goedheid. Ze kunnen diep geroerd worden door bloemen, door een gevoelige passage in een kinderboek, door een onverwacht vriendelijk gebaar van iemand die ze amper kennen, door hoe het licht van de ondergaande zon op een oude muur valt.”  

Ferenc Balcaen koppelt dat gevoel voor schoonheid aan hoop. “Wie melancholie niet alleen als machteloosheid ervaart, kan er ook helderheid in vinden: een kritische afstand, een weigering om verblind te worden door euforie of illusie. Misschien is dat de kracht van melancholie vandaag de dag. Niet het opgeven van hoop, maar het besef dat hoop altijd gepaard gaat met verlies”, bedenkt Balcaen tijdens de voorbereidingen van Please, Open the Curtains. “Niet de hysterie van een diagnose die ons het zwijgen oplegt, maar een aandachtige manier om naar de wereld te kijken  —  een manier die ruimte creëert voor een ander begin.”  

Nu ik de fluwelen zitting naar beneden duw, nu valt het me pas op. Het diepe rood tegen je vingertoppen. Het schijnsel van de nooduitgangen. Het geluid van blote voeten op de toneelvloer. Een licht dat aangaat, iemand die opkijkt, de hoop die tevoorschijn komt in een gezicht. En wij hier samen.