Niets dan de onwaarheid

Sinds ‘post-truth’ in 2016 door de Oxford English Dictionary werd uitgeroepen tot woord van het jaar, zijn we gewend geraakt aan wereldleiders die schaamteloos leugens verspreiden, techbedrijven die morele verantwoordelijkheid ontwijken en andere beleidsmakers die feiten naar hun eigen marktlogica buigen. Hoe kan theater deze schemerzone tussen het reële en het fictieve, het waarachtige en het misleidende opnieuw opeisen? 

Bezoek de website van Luanda Casella, en je wordt begroet door twee korte, intrigerende woorden: Trust me. Vertrouw me. 

“Dat zinnetje heeft me onlangs nog een opdracht opgeleverd,” lacht ze. De woorden verwijzen naar haar langdurige onderzoek over onbetrouwbare vertellers. “Het is een techniek. Ze zeggen: ‘Je kan me vertrouwen, ik ga niet liegen.’ Maar tegelijkertijd geven ze signalen dat ze wél liegen.” Casella gaat verder: “De onbetrouwbare verteller kennen we uit de literatuur, maar vandaag hebben corrupte politici, valse neurowetenschappers, oplichters, mediamanipulatoren en spindoctors deze literaire techniek gewoon overgenomen. Alleen gaat het in de literatuur om een kritisch reflectiemiddel. In fictie is er een afstand tussen de auteur en de verteller: de schrijver knipoogt achter de rug van de verteller naar de lezer. In het echte leven bestaat die afstand niet. De verteller en de manipulator zijn één en dezelfde persoon.” 

Wat dan te maken van het werk van deze drie theatermakers, die van het misleiden van hun publiek in bepaald opzicht hun handelsmerk hebben gemaakt? 

Volgens Yves Degryse is het voor het publiek een opluchting dat het een ruimte binnenkomt die specifiek ontworpen is voor spel en fantasie. “Hier mag je wantrouwig zijn,” zegt hij. “We hebben afgesproken dat je een kaartje koopt, het doek opgaat, wij hier doen alsof, en het doek weer dichtgaat. Dat is de basis. Het is langzaamaan een plek geworden die we moeten verdedigen.” 

Ook Julian Hetzel beweegt zich graag in dat gebied van ambiguïteit: “Moeten we eigenlijk wel weten of wat ons verteld wordt waar is of niet, echt of fake? Een theaterzaal is een bijzonder productieve plek om onze dagelijkse neiging tot fact-checking te bevragen. Wij kunstenaars moeten ons het post-factuele domein opnieuw toe-eigenen, en het niet overlaten aan populistische politici.” 

Degryse vult aan dat de leugen vaak het begin is van kritisch denken. “Dat is wat ze met ons doen als kinderen, met Sinterklaas. Het is de eerste keer dat je denkt: ‘Wacht even, dit hele systeem van cadeautjes en speelgoedwinkels en alle volwassenen die eraan meedoen … Het is allemaal gestoeld op een leugen.’ Dat was echt een moment waarop ik andere vanzelfsprekendheden ben beginnen bevragen. Religie, de kerk bijvoorbeeld. Een bekend kinderpsychiater heeft me zelfs op het hart gedrukt dat ik die komedie moest blijven opvoeren voor mijn eigen kinderen, dat het cruciaal zou zijn voor hun opvoeding om te ontdekken dat hun ouders hierover hebben gelogen.” 

Casella schudt lachend haar hoofd: “Ik heb daar een totaal andere mening over. Bij ons thuis is Sinterklaas helemaal niet welkom. Maar ik verzin wel graag andere leugens. Over de paashaas bijvoorbeeld — ik vertel aan mijn kinderen dat het een vrouwtjeskonijn is, ook al is het woord in het Portugees mannelijk.”  

In zijn nieuwe productie Ctrl+C onderzoekt hij de fascinatie met authenticiteit in de westerse canon: “Wat gebeurt er als ik mijn eigen originele kunstwerk ondermijn, door mijn kernfunctie uit te besteden, namelijk het werk bedenken en maken? Wat als ik dat deeltje aan iemand anders delegeer, en wat als de kopie daardoor eigenlijk voorafgaat aan het origineel?” 

Maar Ctrl+C gaat over veel meer dan de dissectie van het aura van een kunstwerk. De voorstelling neemt de onderliggende systemen van de oude westerse hegemonie onder de loep, systemen die nu ingehaald worden door kopieën ervan in het Globale Zuiden. Hetzel legt uit: “Ik denk dat veel van de waarden die we vandaag in Europa aanhangen aan een fundamentele update toe zijn, om er nieuwe vormen voor te vinden. Dat ik mijn werk in opdracht geef aan een kunstenaar in China, is een soort oefening om mezelf te laten struikelen, om een parallel te trekken met het feit dat we de idee moeten loslaten van de westerse morele autoriteit en culturele superioriteit waar Europa zich aan vastklampt.” 

Echt en onecht kunnen ook naast elkaar bestaan, zoals in BERLIN’s nieuwe voorstelling Sonder. Een weduwnaar praat op scène met zijn overleden vrouw. Haar stem wordt gegenereerd door Alva Ishii, de digitale huisartiest van NTGent. Tijdens het maakproces wordt Alva getraind op foto’s, video’s, ziekenhuisdocumenten en stemfragmenten van de moeder, zodat ze in staat zal zijn met unheimliche precisie te reageren — niet alleen door het timbre van haar stem, maar ook de emotionele logica van een lang huwelijk te benaderen. Ze zal tijdens het spelen zelfs de hartslag, bloeddruk en hersengolven van de weduwnaar kunnen aanvoelen en meenemen in haar reacties. Degryse wikt zijn woorden: “De echtheid van dit alles is een kwestie van perspectief. Voor hem en voor zijn dochter Kaat is de afwezigheid echt. Maar de situatie is dat niet, in die zin dat ze in gesprek zullen gaan met Alva Ishii, dus het is een kunstmatige conversatie. AI biedt een taalmodel, geen echte taal.” 

Die gesprekken zijn iets wat Degryse bezighoudt: “Met alles wat er de afgelopen jaren gebeurd is, buiten deze plek van verbeelding, ben ik de dichotomie tussen fictie en non-fictie minder interessant gaan vinden. In plaats daarvan verschuift mijn fascinatie juist naar wat het betekent om iemand te ontmoeten. Wat is een echte ontmoeting tussen ons, hier en nu? Het is boeiend om die vragen te contrasteren met AI en de mogelijkheden die het biedt om de dood aan te vechten. Om te zeggen: Nee, blijf maar hier. Dat is het verhaal van Orpheus en Eurydice in onze tijd. Het is vandaag dankzij allerlei technologische ontwikkelingen al perfect mogelijk om het ultieme afscheid uit te stellen, maar op welk moment zeg je dan uiteindelijk toch: ‘Oké, ik ga over mijn schouder kijken, ik ga mij omdraaien en je laten gaan?'”