Do 23.04.26 —
Za 16.05.26
strike
Moved by the Motion & ntgent
"Carmen is geen femme fatale, ze is ongrijpbaar"
Het is grijs en regenachtig wanneer eind januari in Zürich gerepeteerd wordt voor 'strike', een gloednieuwe productie van het collectief Moved by the Motion en NTGent. Wu Tsang en Tosh Basco komen uit het zonnige Los Angeles, maar na een residentie van zes jaar bij Schauspielhaus kunnen ze wel tegen een natte Europese winter. Ze zijn blij om terug te zijn in de Zwitserse grootstad en zeggen dat het verloop van de derde repetitieweek rijker aanvoelt dan verwacht.
"Het creatieproces is tot nu toe enorm leuk en spannend," zegt Tsang. "Het is vrij zeldzaam om zo vroeg al zo'n rijkdom in het materiaal te hebben." Zeldzaam, maar in dit geval niet verrassend. "Deze voorstelling is de culminatie van jarenlang nadenken."
Wu Tsang en Moved by the Motion doen al jaren onderzoek naar de iconische figuur Carmen. Begin 2024 ging hun versie van de beroemde opera van Georges Bizet in première bij Schauspielhuis Zürich, waarin ze Carmen — een vrijgevochten Romavrouw die op brute wijze wordt vermoord door haar ex-geliefde Don José — verschillende nieuwe identiteiten gaven. Een daarvan was de linkse rebelse danseres La Paloma Roja, die tijdens de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939) vocht tegen Franco's fascistische troepen.
De opgefriste opera was misschien de meest prestigieuze van de Carmen-vertolkingen door Moved by the Motion, maar slechts een van de vele van de voorbije jaren, met een indrukwekkende variatie aan vormen: filminstallatie, opera, theater, performance… Afgelopen najaar nog, in de aanloop naar strike, te zien vanaf 23 april bij NTGent, bracht het collectief een bewerking in museum Tate Modern (Londen) en tijdens Festival d'Automne (Parijs).
"Carmen behoort iedereen en niemand toe," heeft Tsang eerder gezegd over haar fascinatie voor het wereldberoemde personage. "Wat voor haar scheppers een bedreiging was, is voor ons nu een inspiratie."
"Wat mij aantrekt in Carmen is haar hybriditeit," zegt Tsang. "Ze is alles en niets. Ze belichaamt kwaliteiten die makkelijk te reduceren vallen tot die van een femme fatale. Maar ze is veelzijdig en onvatbaar. Carmen is amorf en tegelijk mythisch."
Elke keer dat we een werk delen met het publiek, koester ik dezelfde hoop: dat er een overdracht plaatsvindt van zorg voor elkaar
De opera Carmen van Bizet, ging in 1875 in première en vertelt het verhaal van een onafhankelijke Romavrouw die weigert te bezwijken voor de charmes van legerofficier Don José. Hij vindt er niet beters op dan haar te vermoorden — een femicide in een tijd waarin geweld tegen vrouwen zonder enige kritiek op scène werd getoond. Een recensent van The New York Times beschreef Carmen in 1878 als "een wilde vrouw" die "de zachte ingetogenheid en lieflijke fatsoenlijkheid van haar geslacht" miste. De moord op Carmen werd in de Bizet-versie getoond als een passionele misdaad.
Voor de makers van strike is Carmen geen wilde vrouw, maar een inspirerende figuur: een veelzijdige lens om naar de sociaal-ecologische crises van onze tijd te kijken, inclusief de alomtegenwoordigheid van geweld tegen minderheidsgroepen.
In veel bewerkingen is Carmen een manier geweest om groepen en identiteiten te vertegenwoordigen die doorgaans niet op het toneel te zien zijn. Maar voor Tosh Basco volstaat representatie niet. "De zichtbaarheid van homo's, queers en transpersonen, van alle soorten mensen, is recentelijk enorm toegenomen. Maar het is schokkend om te zien hoe snel dat als een boemerang terugkwam in de vorm van openlijk fascistisch geweld dat zich voor onze ogen voltrekt."
"Representatie kan toegang en macht dienen, maar het maakt me soms bang hoezeer mensen op representatie vertrouwen om structurele machtssystemen in stand te houden of te ontmantelen — met de gevolgen daarvan worden we nu opnieuw geconfronteerd."
Ik heb me niet meer zo verbonden gevoeld met een subcultuur als nu met flamenco sinds ik tot over mijn oren in het nachtleven zat
Moved by the Motion noemt zichzelf 'een bende zwervers', een verwijzing naar de steeds wisselende samenstelling en het nomadisch karakter van het collectief. Toch voelt strike creëren als thuiskomen. Tsang en Basco worden op scène vergezeld door vaste medewerkers Tapiwa Svosve, Josh Johnson en Perle Palombe. Flamencokunstenaars Raúl Cantizano en Sara Jiménez vervolledigen de cast.
Tsang heeft de afgelopen jaren veel tijd doorgebracht in Sevilla, waar Bizet zijn opera situeerde en waar Carmen voortleeft als grootste toeristische attractie. Toch claimt Tsang niet dat ze een flameco-expert is — haar reizen naar Sevilla waren een manier om mensen te ontmoeten en hen uit te nodigen om samen te werken.
"Samenwerken stelt je in staat om de kennis van iemand anders van binnenuit te leren kennen. Je kan een gesprek beginnen, een verkenning, een dans. Zo voelt flamenco nu voor mij: ik leer bij dankzij bijzonder inspirerende collega's."
"Flamenco is zo levend, zo energiek en rauw," zegt Basco. "Ik heb me niet meer zo verbonden gevoeld met een subcultuur sinds ik tot over mijn oren in het nachtleven zat. Het zal wel door al dat stampen komen (lacht)."
"Raúl en Sara hebben ook hun eigen inbreng in het creatieproces," voegt Tsang toe. "Ze brengen een praktijk van improvisatie binnen die we niet tegenkwamen toen we de opera-kant van Carmen onderzochten. Daar is de impuls om te improviseren minder aanwezig. Ze bestaat wel, maar wordt niet op dezelfde manier gekoesterd."
Met strike keert Moved by the Motion terug naar een vertrouwde manier van creëren. "Een manier die we al vele jaren met ons meedragen maar waarvoor we de voorbije jaren minder de ruimte hadden," zegt Tsang, die verwijst naar een collectieve manier van creëren, het laten botsen van genres op het podium en compositie door middel van herhaling.
Werken met Moved by the Motion betekent daarnaast "durven samenkomen in kwetsbaarheid," zegt Tsang. "Elke keer dat we een werk delen met het publiek, koester ik dezelfde hoop: dat er een overdracht plaatsvindt van zorg voor elkaar."
"Door de jaren heen hebben we verbinding opgebouwd," voegt Basco toe. "Die groeit in massa, in kracht en in snelheid — het is een prachtige vervlechting tussen mensen die mij als kunstenaar voedt. We zoeken samen naar antwoorden en houden elkaar vast in momenten van stress."
Opgraving
Het opnieuw vertellen van een verhaal om het zo nieuwe betekenis te geven, is een vast onderdeel van de praktijk van Moved by the Motion. Maar met strike lijkt het collectief een kantelpunt te bereiken. De makers stellen zich de vraag wat er nog over Carmen kan gezegd, gezongen, gemaakt kan worden na eeuwen van fetisjeren, moraliseren, romantiseren en straffen.
strike is daarom minder een hervertelling en meer een opgraving: een poging om het geweld bloot te leggen dat gevat zit in de schoonheid van de Carmen-legende. "Ik ben altijd diep geïnteresseerd geweest in de manier waarop Carmen al meer dan een eeuw wordt vergoddelijkt, maar tegelijkertijd telkens opnieuw sterft," zegt Basco. "Er zit iets heel opvallends in de herhaling van haar dood. Wat is er zo waardevol aan haar dat het gevangen en gedood moet worden? Wat is er zo boeiend aan haar voor onze wereld dat we blijven kijken naar die femicide — dezelfde wereld die maar blijft geweld plegen tegen zovele soorten mensen?"
--- geschreven door Jonas Mayeur