Do 23.04.26 —
Za 16.05.26
strike
Moved by the Motion & ntgent
Various languages
NL EN
"Carmen is geen femme fatale, ze is ongrijpbaar"
Het is grijs en regenachtig wanneer eind januari in Zürich gerepeteerd wordt voor 'strike', een gloednieuwe productie van het collectief Moved by the Motion en NTGent. Wu Tsang en Tosh Basco komen uit het zonnige Los Angeles, maar na een residentie van zes jaar bij Schauspielhaus kunnen ze wel tegen een natte Europese winter. Ze zijn blij om terug te zijn in de Zwitserse grootstad en zeggen dat het verloop van de derde repetitieweek rijker aanvoelt dan verwacht.
"Het creatieproces is tot nu toe enorm leuk en spannend", zegt Tsang. "Het is vrij zeldzaam om zo vroeg al zo'n rijkdom in het materiaal te hebben." Zeldzaam, maar in dit geval niet verrassend. "Deze voorstelling is de culminatie van jarenlang nadenken."
Wu Tsang en Moved by the Motion doen al jaren onderzoek naar de iconische figuur Carmen, met een dicht web van referenties, en nieuwe connecties en praktijken als resultaat. Begin 2024 ging hun versie van de beroemde opera van Georges Bizet in première bij Schauspielhaus Zürich, waarin ze Carmen verschillende nieuwe identiteiten gaven. Een daarvan was de linkse rebelse danseres La Paloma Roja, die tijdens de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939) vocht tegen Franco's fascistische troepen.
De opgefriste opera was misschien de meest prestigieuze van de Carmen-vertolkingen door Moved by the Motion, maar slechts een van de vele van de voorbije jaren, met een indrukwekkende variatie aan vormen: filminstallatie, opera, theater, performance… Afgelopen najaar nog, in de aanloop naar strike, te zien vanaf 23 april bij NTGent, bracht het collectief een bewerking in museum Tate Modern (Londen) en tijdens Festival d'Automne (Parijs).
De opera Carmen van Bizet ging in 1875 in première en vertelt het verhaal van een onafhankelijke Romavrouw die weigert te bezwijken voor de charmes van legerofficier Don José. Hij vindt er niet beters op dan haar te vermoorden — een femicide in een tijd waarin geweld tegen vrouwen zonder enige kritiek op scène werd getoond. Een recensent van The New York Times beschreef Carmen in 1878 als "een wilde vrouw" die "de zachte ingetogenheid en lieflijke fatsoenlijkheid van haar geslacht" miste. De moord op Carmen werd in de Bizet-versie getoond als een passionele misdaad.
"Carmen behoort iedereen en niemand toe", heeft Tsang eerder gezegd over haar fascinatie voor het wereldberoemde personage. "Wat voor haar scheppers een bedreiging was, is voor ons nu een inspiratie."
Elke keer dat we een werk delen met het publiek, koester ik dezelfde hoop: dat er een overdracht plaatsvindt van zorg voor elkaar
Voor de makers van strike is Carmen geen wilde vrouw, maar een ongrijpbaar figuur: een veelzijdige lens om naar de sociaal-ecologische crises van onze tijd te kijken, inclusief de alomtegenwoordigheid van geweld tegen gemarginaliseerde groepen.
"Wat mij aantrekt in Carmen is haar hybriditeit", zegt Tsang. "Ze is alles en niets. Ze belichaamt kwaliteiten die makkelijk te reduceren vallen tot die van een femme fatale. Maar ze is veelzijdig en onvatbaar. Carmen is amorf en tegelijk mythisch."
"Ik ben altijd diep geïnteresseerd geweest in de manier waarop Carmen al meer dan een eeuw wordt vergoddelijkt, maar tegelijkertijd telkens opnieuw sterft", zegt Basco. "Er zit iets heel opvallends in de herhaling van haar dood. Wat is er zo waardevol aan haar dat het gevangen en gedood moet worden? Wat is er zo boeiend aan haar voor onze wereld dat we blijven kijken naar die femicide — diezelfde wereld die maar blijft geweld plegen tegen zovele soorten mensen?"
Ik heb me niet meer zo verbonden gevoeld met een subcultuur als nu met flamenco sinds ik tot over mijn oren in het nachtleven zat
Terwijl het opnieuw vertellen van een verhaal om het zo nieuwe betekenis te geven, een vast onderdeel vormt van de praktijk van Moved by the Motion lijkt het collectief met strike een kantelpunt te bereiken. De makers stellen zich de vraag wat er nog over Carmen kan gezegd, gezongen, gemaakt kan worden na eeuwen van fetisjeren, moraliseren, romantiseren en straffen. Door middel van live improvisatie, en gelaagde geluids- en filmelementen, ensceneert Moved by the Motion in strike niet zozeer een hervertelling als wel een opgraving – een poging om het geweld bloot te leggen dat verborgen ligt in de schoonheid van de legende en een boodschap van dissonantie uit te dragen.
Waar Carmen in veel uitvoeringen een manier is geweest om op het podium groepen en identiteiten te representeren die er vaak ondervertegenwoordigd zijn, gaat strike op een veel fundamenteler niveau in op de kwestie. Voor Tosh Basco is zichtbaarheid op zich onvoldoende. "De zichtbaarheid van onder meer homoseksuele, queer- en transgender mensen, is in de recente geschiedenis aanzienlijk toegenomen. Schokkend snel is dat echter radicaal gekeerd, in de vorm van flagrant fascistisch geweld dat voor onze ogen wordt gepleegd. Om structurele machtssystemen te ontmantelen, is meer nodig dan alleen representatie."
Sevilla
Tsang heeft de afgelopen jaren veel tijd doorgebracht in Sevilla, waar Bizet zijn opera situeerde en waar Carmen voortleeft als grootste toeristische attractie. Toch claimt Tsang niet dat ze een flamenco-expert is — haar reizen naar Sevilla waren een manier om mensen te ontmoeten en hen uit te nodigen om samen te werken. "Samenwerken stelt je in staat om de kennis van iemand anders van binnenuit te leren kennen. Je kan een gesprek beginnen, een verkenning, een dans. Zo voelt flamenco nu voor mij: ik leer bij dankzij bijzonder inspirerende collega's."
Moved by the Motion noemt zichzelf "een bende zwervers", een verwijzing naar de steeds wisselende samenstelling en het nomadisch karakter van het collectief. Toch voelt strike creëren als thuiskomen. Tsang en Basco worden op scène vergezeld door vaste medewerkers Tapiwa Svosve, Josh Johnson en Perle Palombe. Flamencokunstenaars Raúl Cantizano en Sara Jiménez vervolledigen de cast.
"Flamenco is zo levend, zo energiek en rauw", zegt Basco. "Ik heb me niet meer zo verbonden gevoeld met een subcultuur sinds ik tot over mijn oren in het nachtleven zat. Het zal wel door al dat stampen komen (lacht)."
"Raúl en Sara hebben hun eigen inbreng in het creatieproces", zegt Tsang. "Ze brengen een praktijk van improvisatie binnen die we niet tegenkwamen toen we de opera-kant van Carmen onderzochten. Daar is de impuls om te improviseren minder aanwezig. Ze bestaat wel, maar wordt niet op dezelfde manier gekoesterd."
Met strike keert Moved by the Motion terug naar een vertrouwde manier van creëren. "Een manier die we al vele jaren met ons meedragen maar waarvoor we de voorbije jaren minder de ruimte hadden", zegt Tsang, die verwijst naar een collectieve manier van creëren, het laten botsen van genres op het podium en compositie door middel van herhaling.
Werken met Moved by the Motion betekent daarnaast "durven samenkomen in kwetsbaarheid", zegt Tsang. "Elke keer dat we een werk delen met het publiek, koester ik dezelfde hoop: dat er een overdracht plaatsvindt van zorg voor elkaar."
"Door de jaren heen hebben we verbinding opgebouwd", zegt Basco. "Die groeit in massa, in kracht en in snelheid — het is een prachtige vervlechting tussen mensen die mij als kunstenaar voedt. We zoeken samen naar antwoorden en houden elkaar vast in momenten van stress."
--- geschreven door Jonas Mayeur en Joshua Wicke